Kennis omtrent de tracheostoma

 

Als patiënten een tracheostoma, dus een ademopening in de hals, nodig hebben, dan zijn daarvoor erg uiteenlopende oorzaken. Zo kunnen bijvoorbeeld diverse neurologische aandoeningen of tumoren in de hals in gelijke mate de aanleg van een tracheostoma noodzakelijk maken.² Het doel is altijd het veiligstellen van de ademsituatie.

Toch moeten er afhankelijk van de oorzaak individuele voorzieningsvormen gekozen worden. De keuze van de tracheacanule speelt daarbij een centrale rol.³ Het brengt voor patiënten en hun verwanten veel veranderingen in het dagelijks leven met zich mee. Mogelijk moeten nieuwe dagelijkse routines worden aangeleerd, of moet het oude vertrouwde onder andere kadervoorwaarden worden uitgevoerd.

Afhankelijk van de zorgsituatie nemen zorgdiensten in overleg met de behandelend arts de speciale taken op zich en bieden zij ook naaste verwanten hulp en tips voor de verzorging. Ook de betreffende hulpmiddelenleverancier neemt belangrijke taken op zich, zoals advies, instructie en scholing. Daarnaast biedt bijvoorbeeld de brochure 'Empfehlung für die Versorgung von tracheotomierten Patienten' (Adviezen voor de verzorging van getracheotomeerde patiënten), uitgegeven door het Bundesverband für Medizintechnologie e. V. (BVMed) informatie, die nuttig kan zijn.² In dit artikel willen wij aan de hand van een aantal veel voorkomende vragen van gebruikers essentiële informatie verstrekken voor de dagelijkse praktijk van de tracheostomazorg.

Wat is eigenlijk een kunstneus?
Zo wordt een HME (Heat and Moisture Exchanger/ warmte- en vochtwisselaar) genoemd. Deze kleine filtertjes imiteren de functies van de neus en zorgen bij consequent gebruik voor bevochtiging, opwarming en een belangrijke filtering van de ademlucht. Daarnaast creëren ze een noodzakelijke ademweerstand, waardoor de longen volledig worden belucht. Het is belangrijk om deze filtertjes uiterlijk na 24 uur of bij vervuiling direct te vervangen, om kolonisatie van kiemen te vermijden. Ze zijn aangemerkt als wegwerpartikelen en mogen niet worden gereinigd.

Welke hygiëne- en verzorgingsmaatregelen voor de tracheostoma zijn belangrijk?
De huid rond de tracheostoma wordt blootgesteld aan vele ongunstige factoren. Uitlopend secreet, slijm dus, irriteert de huid, en mechanische belasting door bijvoorbeeld pleisters of kompressen kan tot huidletsel leiden. De dagelijkse inspectie en evt. reiniging moeten tot een routine worden. Hiervoor zijn diverse reinigings- en verzorgingsartikelen verkrijgbaar, zoals speciale reinigingsdoekjes, maar ook speciale huidbeschermende stoffen. Het doel is, de huid rond de tracheostoma te verzorgen, droog te houden en infecties te vermijden.

 

Moet een tracheacanule verwisseld worden?
Ja, dat moet regelmatig gebeuren, in overeenstemming met de behoeften van de patiënt. Het wisselen van de tracheacanule moet volgens de informatie van de fabrikant over de maximale verblijfsduur en volgens de nationale wettelijke voorschriften gebeuren. Daarbij gaat het om een medische handeling, die in de regel door goed geïnstrueerd vakpersoneel kan worden uitgevoerd, zolang er geen bijzondere omstandigheden zijn waardoor het verwisselen door een arts moet worden gedaan. Het verwisselen van de canule is een belastende maatregel voor de patiënt en vraagt om zorgvuldige planning en professionele uitvoering.

 

Waar moet je bij het afzuigen op letten?
De endotracheale afzuiging, dus het afzuigen van secreet met een afzuigkatheter door de canule heen, is een noodzakelijke maatregel om de luchtwegen open te houden. De frequentie van het afzuigen moet strikt op noodzaak gecontroleerd worden. Algemeen geldt het motto 'Zo vaak als nodig en zo min mogelijk!', want ook deze maatregel is onder bepaalde omstandigheden erg belastend voor de patiënt.

Waarom moet je inhaleren?
Een goed binnenklimaat met voldoende luchtvochtigheid is belangrijk, met name in de wintermaanden, om de secreetviscositeit, dus de taaiheid van het slijm in de luchtwegen te verminderen. Daarnaast helpen inhalaties het slijm vloeibaarder te maken, zodat het goed kan worden afgevoerd.5 En voor een deel kunnen op die manier ook noodzakelijke geneesmiddeladditieven direct op de plaats waar ze hun werk moeten doen worden gebracht. Juist bij infecties van de bovenste luchtwegen of bij vakantiereizen naar gebieden met een droog klimaat blijken inhalaties een effectief hulpmiddel voor de tracheostomapatiënt. De individuele reinigingsadviezen van de fabrikanten van de hulpmiddelen moeten in acht worden genomen om gevaar voor infectie te vermijden.

Waarvoor dient een spreekventiel?
Spreekventielen maken het voor getracheotomeerden mogelijk om vingervrij te spreken. De diverse ventielfuncties zorgen voor een omleiding van de uitademing, zodat niet via de tracheostoma wordt uitgeademd, maar dat de lucht de bovenste luchtwegen, dus de plaats van de stemvorming bereikt. De luchtcirculatie die zo in de bovenste luchtwegen ontstaat, heeft nog een paar andere voordelen, bijvoorbeeld dat de sensibiliteit in deze regio vergroot wordt.⁶ Logopedisten en spraaktherapeuten maken bijvoorbeeld ook voor sliktraining gebruik van een spreekventiel. Inzet van een spreekventiel gebeurt altijd in overleg met de behandelend arts en is afhankelijk van de situatie realiseerbaar, van tijdelijk begeleid tot overdag continu.

Let op: spreekventielen mogen alleen op een gedeblokkeerde tracheacanule worden gezet!

---

---

Bronnen:

1 Baumann HJ. etal. Die Tracheotomie auf der Intensivstation…Pneumologie 2010; 64:769–776
2 https://www.bvmed.de/verband/publikationen/fachbroschueren/empfehlung-tracheotomieversorgung-2017?sh=Empfehlung+tracheotomierter, abgerufen am 16.01.2025
3 Klemm, E. (2012). Kompendium der Tracheotomie (pp. 36-37). A. Nowak (Ed.). Berlin Heidelberg: Springer.
4 https://flexikon.doccheck.com/de/Zilie/Pathophysiologie, abgerufen am 20.01.2025
5 Prävention der nosokomialen beatmungsassoziierten Pneumonie. Bundesgesundheitsbl. 56, 1578–1590 (2013)
6 Niers, N. (2014). Tracheotomie: ein Ratgeber für Betroffene, Angehörige, Pflegekräfte, Therapeuten und Ärzte. Schulz-Kirchner Verlag GmbH.